Bouwgeschiedenis.
De bouw van de kerk op de Dam is aanbesteed op 20 maart 1660 door Carel Hieronymus Von Inn und Kniphausen en zijn vrouw Anna van Ewsum, Borgheer en Vrouwe van de Borg Nienoort. Het werk werd gegund aan de aannemer Meindert Hindriks Gratema voor 2280 Caroli guldens. Het werd een eenvoudig kerkje en het interieur werd sober gehouden. De Nienoordskapel werd voor de bewoners van Leek gebouwd. Men was bang dat de kerk van Midwolde voor de bewoners van het groeiende dorp Leek vooral bij slecht weer te ver weg zou zijn. En wegglijden tot heidendom was de grote vrees. De kerk werd 18,10 meter lang en 8,46 meter breed. Aan de lange zijde van de gevels kwamen vier en in de korte zijde elk twee glasvensters. In de noordwest gevel langs het water, het riviertje de Leke, zette men een dubbele grenen deur met ronde gekopte nagels, behoorlijk verdeeld doorgenageld. De deur werd van buiten groen geverfd en van binnen grijs. Er boven moest een gemetselde boog komen waarin als versiering drie "Puintstucken". het dak werd gedekt met Peizerpannen en op elk einde van de kerk kwam een "Piramide". In de zolder werden voor de ventilatie twee roosters geplaatst die zichtbaar zijn. Na de brand is een derde toegevoegd. In 1821 werden aan de noordwestzijde vijf nieuwe ramen aangebracht. De deur verdween uit deze gevel en kwam aan de zuidkant. In 1932 werd de consistorie aangebouwd; dat is waarschijnlijk ook het jaar geweest waarin de kerk gepleisterd werd.
Het hoogadellijk gestoelte.
Tot aan de brand in 2000 zijn er verschillende speculaties geweest over de plaats van het adellijk gestoelte in de Nienoordskapel. Bij Norden (Noord-Duitsland) in het dorpje Lûtetsborg, de geboorteplek van de Von Inn und Kniphausen, staat de zusterkerk met dezelfde maten, gebouwd in 1680 door deze familie. Het is nog steeds van rood baksteen en heeft nog steeds de groene deur, die grijs is aan de binnenkant. Dáár heeft aan de korte gevel het adellijk gestoelte zijn plaats boven de graftombe van de familie. Het adellijk gestoelte in onze kerk is in 2001 teruggevonden. Bij de restauratie na de brand werd n.l. aan de voorzijde van het balkon een wapenschildering gevonden : het alliantiewapen van Carel en Anna. Het balkon is daarmee gelijk gedateerd, want Carel Hieronymus overleed op 31 juli 1684. Daarna zou men dit wapen er niet meer opgeschilderd hebben. Vermoedelijk is het wapen later verdwenen, toen de deur van de opgang naar het adellijk gestoelte is dichtgemetseld, het balkon is verhoogd en in het midden van de korte gevel een nieuwe ingang is gemaakt. Dit moet allemaal omstreeks 1900 zijn gebeurd. Ergens in die tijd werd de Kerkvoogdij eigenaar van de kerk en de relatie met de Borgheren was niet echt goed. Men zal wel gedacht hebben : kwast erover. Er is nu een hele wand voor gezet met een nieuw wapen. Het originele wapen zit erachter.
Het uurwerk.
Het uurwerk in deze kerk is het vierde uurwerk. Het eerste was gemaakt door Daniël Stoßwender in 1658 en was oorspronkelijk bedoeld voor de Borg Nienoort. Het tweede was van 1856 en staat in het klokkenmuseum van Heiligerlee. Het derde uurwerk is van ongeveer 1970 en is bij de brand verloren gegaan. Het huidige uurwerk met wijzerplaat is uit 2001 en geleverd door klokkengieterij Reiderland Simon Laudy. Het is computerbestuurd.
De luidklok.
Er werd een oude luidklok van 156 pond vergoten en daaraan wat nieuwe spijs toegevoegd. Jurjen Balthasar in Leeuwarden maakte de klok die 220 pond woog. Lang heeft deze luidklok er niet gehangen, want de Munsterse troepen namen in 1672 de luidklok mee om er kanonnen van te laten gieten. Anna van Ewsum en haar tweede man George Wilhelm Von Inn und Kniphausen, lieten in 1674 een nieuwe klok gieten door Petrus Overneij in Leeuwarden, met een onderdoorsnede van 60 cm en een gewicht van 133 kg. Op de klok staat de volgende tekst :
“George Wilhelm Freiher v. Kniphausen,
Her v. Nienoort u. des Landes Vredewolt.
Anna van Ewssum, Freifrau v. Kniphausen,
Fr.v. Nienoort u. des Landes Vredewolt.
P.Overneij me facit Leovardiae 1674”
Het carillon.
In 1971 is door de gemeente Leek een carillon geplaatst met twaalf kleine klokjes, gegoten door Van Bergen Heiligerlee. Het is niet verloren gegaan in de brand en is terug geplaatst met een uitbreiding van elf klokjes.
De preekstoel uit 1753.
Willem Von Inn und Kniphausen, Heer van de Nienoort trouwde in 1750 op 50-jarige leeftijd met Susanne Johanna Alberda. De Midwolderkerk stond vol met allerlei fraais door de voorgaande families geschonken, maar de Nienoordskapel te Leek had steeds afdankertjes gekregen en kon nog wel verfraaiingen gebruiken. Willem liet een preekstoel met doophek maken met zijn wapen en het jaartal erin. In de jaren 70 van de vorige eeuw heeft men het doophek uit de kerk gesloopt, omdat het niet meer bij de liturgische eredienst paste (dienst van de tafel). In 2002 waren we het er wel over eens dat het jammer is dat dit gebeurd is. Gelukkig bestaat het doophek nog. Voor de brand van december 2000 is het van zolder gehaald omdat onder de kerkgangers het gevoelen heerste dat het daar toch niet kon blijven staan. Het staat nu bij de Gebr. Meijer in Tinallinge. De Nienoordskapel heeft nog een andere preekstoel gehad, dat was een tweedehandse die van 1608 tot 1711 in de kerk van Midwolde heeft gestaan en van 1711 tot 1753 in de Nienoordskapel. Nu is deze te bewonderen in de hervormde kerk van Noordwijk, gemeente Marum.
Het avondmaalszilver.
De kerkenraad van Midwolde heeft in 1839 besloten in te gaan op het verzoek van de Heer Von Inn und Kniphausen en de oudste avondmaalsbeker aan hem te schenken. Die beker was in 1658 geschonken door zijn voormoeder Margaretha Beata Freitag tot Gödens. Daarvoor in de plaats kreeg de kerkenraad twee nieuwe bekers met schotels. De tekst op de bekers en schotels luidt : "Verkondig den dood des Heeren, tot dat hij komt. Haro Casper, Baron Von Inn und Kniphausen, Heer van Nienoort enz. Aan de Gemeente van Midwolde en de Leek Ao 1839". In 1904 geeft de familie Van Panhuijs een schenkkan aan de Midwolder-Leekster kerk. Op de schenkkan onder de schenktuit staat een familiewapen en de tekst : Äan de Ned. Hervormde Gemeente te Midwolde en de Leek. Geschonken door jhr. AE. A. van Panhijs en Vrouwe T. van Panhuijs-Looxma, Heer en Vrouwe van Nienoort 1904".
Het orgel.
Het orgel dat in de kerk gebruikt wordt, werd geplaatst op 12 december 1915. Het is het laatste orgel dat door de firma P. van Oeckelen en zonen, orgelfabrikanten te Glimmen, gebouwd is. De totale kosten waren 1550 gulden, welke in vier termijnen mochten worden betaald.Het na de brand gerestaureerde orgel werd weer in zijn oorspronkelijke kleur rijtuigenzwart geschilderd. Het orgel heeft naast een grote balg die electrisch wordt bestuurd, schepbalgen met handpompinstallatie en met pompboom voor het handmatig aanbrengen van lucht. Het oude orgel is in 1913 eerst naar Haulerwijk verhuisd en daarna naar de Gereformeerde kerk in Nijbeets, Friesland.
Kroonluchters.
In het najaar van 1993 zijn er weer drie kroonlichters in de kerk gehangen. Het geld is door de kerkleden en de winkeliers uit het centrum van Leek voor 2/3 bij elkaar gebracht. De kerkvoogdij heeft toen 1/3 van de kosten voor zijn rekening genomen.
De consistorie.
De consistorie is aangebouwd in 1932 en de vrouwenvereniging Leek-Nietap heeft 1000 gulden bijgedragen, in die tijd een zeer hoog bedrag. De consistorie heeft drie glas-in-lood ramen. In het linker raam ziet men een olielamp met daaronder een bijbel : laat het licht niet onder de korenmaat schijnen. In het middelste raam een passiebloem met tien blaadjes : de tien geboden en de tien plagen in Egypte. De bloemkroon heeft gelijkenis met de doornenkroon. In het rechter raam ziet men lelies : genade, onschuld en zuiverheid. Aan het plafond hangt een Jugendstillamp uit 1886, die omstreeks 1995 als geschenk gekregen is van de Borg Nienoord. Op het glas-in-lood raam boven de buitendeur is afgebeeld een pelikaan. In de Middeleeuwen werd de beeltenis van de pelikaan gezien als symbool voor Jezus. De opoffering van Jezus, waarbij Hij zijn bloed gaf, wordt hier door de pelikaan uitgedrukt. De zorg voor de kwetsbare jongen in het nest verwijst naar christelijke liefde en mededogen voor de zwakkeren in de maatschappij.
Restauratiekosten.
De totale kosten van de laatste kerkrestauratie bedragen € 635.000
De bouw van de kerk op de Dam is aanbesteed op 20 maart 1660 door Carel Hieronymus Von Inn und Kniphausen en zijn vrouw Anna van Ewsum, Borgheer en Vrouwe van de Borg Nienoort. Het werk werd gegund aan de aannemer Meindert Hindriks Gratema voor 2280 Caroli guldens. Het werd een eenvoudig kerkje en het interieur werd sober gehouden. De Nienoordskapel werd voor de bewoners van Leek gebouwd. Men was bang dat de kerk van Midwolde voor de bewoners van het groeiende dorp Leek vooral bij slecht weer te ver weg zou zijn. En wegglijden tot heidendom was de grote vrees. De kerk werd 18,10 meter lang en 8,46 meter breed. Aan de lange zijde van de gevels kwamen vier en in de korte zijde elk twee glasvensters. In de noordwest gevel langs het water, het riviertje de Leke, zette men een dubbele grenen deur met ronde gekopte nagels, behoorlijk verdeeld doorgenageld. De deur werd van buiten groen geverfd en van binnen grijs. Er boven moest een gemetselde boog komen waarin als versiering drie "Puintstucken". het dak werd gedekt met Peizerpannen en op elk einde van de kerk kwam een "Piramide". In de zolder werden voor de ventilatie twee roosters geplaatst die zichtbaar zijn. Na de brand is een derde toegevoegd. In 1821 werden aan de noordwestzijde vijf nieuwe ramen aangebracht. De deur verdween uit deze gevel en kwam aan de zuidkant. In 1932 werd de consistorie aangebouwd; dat is waarschijnlijk ook het jaar geweest waarin de kerk gepleisterd werd.
Het hoogadellijk gestoelte.
Tot aan de brand in 2000 zijn er verschillende speculaties geweest over de plaats van het adellijk gestoelte in de Nienoordskapel. Bij Norden (Noord-Duitsland) in het dorpje Lûtetsborg, de geboorteplek van de Von Inn und Kniphausen, staat de zusterkerk met dezelfde maten, gebouwd in 1680 door deze familie. Het is nog steeds van rood baksteen en heeft nog steeds de groene deur, die grijs is aan de binnenkant. Dáár heeft aan de korte gevel het adellijk gestoelte zijn plaats boven de graftombe van de familie. Het adellijk gestoelte in onze kerk is in 2001 teruggevonden. Bij de restauratie na de brand werd n.l. aan de voorzijde van het balkon een wapenschildering gevonden : het alliantiewapen van Carel en Anna. Het balkon is daarmee gelijk gedateerd, want Carel Hieronymus overleed op 31 juli 1684. Daarna zou men dit wapen er niet meer opgeschilderd hebben. Vermoedelijk is het wapen later verdwenen, toen de deur van de opgang naar het adellijk gestoelte is dichtgemetseld, het balkon is verhoogd en in het midden van de korte gevel een nieuwe ingang is gemaakt. Dit moet allemaal omstreeks 1900 zijn gebeurd. Ergens in die tijd werd de Kerkvoogdij eigenaar van de kerk en de relatie met de Borgheren was niet echt goed. Men zal wel gedacht hebben : kwast erover. Er is nu een hele wand voor gezet met een nieuw wapen. Het originele wapen zit erachter.
Het uurwerk.
Het uurwerk in deze kerk is het vierde uurwerk. Het eerste was gemaakt door Daniël Stoßwender in 1658 en was oorspronkelijk bedoeld voor de Borg Nienoort. Het tweede was van 1856 en staat in het klokkenmuseum van Heiligerlee. Het derde uurwerk is van ongeveer 1970 en is bij de brand verloren gegaan. Het huidige uurwerk met wijzerplaat is uit 2001 en geleverd door klokkengieterij Reiderland Simon Laudy. Het is computerbestuurd.
De luidklok.
Er werd een oude luidklok van 156 pond vergoten en daaraan wat nieuwe spijs toegevoegd. Jurjen Balthasar in Leeuwarden maakte de klok die 220 pond woog. Lang heeft deze luidklok er niet gehangen, want de Munsterse troepen namen in 1672 de luidklok mee om er kanonnen van te laten gieten. Anna van Ewsum en haar tweede man George Wilhelm Von Inn und Kniphausen, lieten in 1674 een nieuwe klok gieten door Petrus Overneij in Leeuwarden, met een onderdoorsnede van 60 cm en een gewicht van 133 kg. Op de klok staat de volgende tekst :
“George Wilhelm Freiher v. Kniphausen,
Her v. Nienoort u. des Landes Vredewolt.
Anna van Ewssum, Freifrau v. Kniphausen,
Fr.v. Nienoort u. des Landes Vredewolt.
P.Overneij me facit Leovardiae 1674”
Het carillon.
In 1971 is door de gemeente Leek een carillon geplaatst met twaalf kleine klokjes, gegoten door Van Bergen Heiligerlee. Het is niet verloren gegaan in de brand en is terug geplaatst met een uitbreiding van elf klokjes.
De preekstoel uit 1753.
Willem Von Inn und Kniphausen, Heer van de Nienoort trouwde in 1750 op 50-jarige leeftijd met Susanne Johanna Alberda. De Midwolderkerk stond vol met allerlei fraais door de voorgaande families geschonken, maar de Nienoordskapel te Leek had steeds afdankertjes gekregen en kon nog wel verfraaiingen gebruiken. Willem liet een preekstoel met doophek maken met zijn wapen en het jaartal erin. In de jaren 70 van de vorige eeuw heeft men het doophek uit de kerk gesloopt, omdat het niet meer bij de liturgische eredienst paste (dienst van de tafel). In 2002 waren we het er wel over eens dat het jammer is dat dit gebeurd is. Gelukkig bestaat het doophek nog. Voor de brand van december 2000 is het van zolder gehaald omdat onder de kerkgangers het gevoelen heerste dat het daar toch niet kon blijven staan. Het staat nu bij de Gebr. Meijer in Tinallinge. De Nienoordskapel heeft nog een andere preekstoel gehad, dat was een tweedehandse die van 1608 tot 1711 in de kerk van Midwolde heeft gestaan en van 1711 tot 1753 in de Nienoordskapel. Nu is deze te bewonderen in de hervormde kerk van Noordwijk, gemeente Marum.
Het avondmaalszilver.
De kerkenraad van Midwolde heeft in 1839 besloten in te gaan op het verzoek van de Heer Von Inn und Kniphausen en de oudste avondmaalsbeker aan hem te schenken. Die beker was in 1658 geschonken door zijn voormoeder Margaretha Beata Freitag tot Gödens. Daarvoor in de plaats kreeg de kerkenraad twee nieuwe bekers met schotels. De tekst op de bekers en schotels luidt : "Verkondig den dood des Heeren, tot dat hij komt. Haro Casper, Baron Von Inn und Kniphausen, Heer van Nienoort enz. Aan de Gemeente van Midwolde en de Leek Ao 1839". In 1904 geeft de familie Van Panhuijs een schenkkan aan de Midwolder-Leekster kerk. Op de schenkkan onder de schenktuit staat een familiewapen en de tekst : Äan de Ned. Hervormde Gemeente te Midwolde en de Leek. Geschonken door jhr. AE. A. van Panhijs en Vrouwe T. van Panhuijs-Looxma, Heer en Vrouwe van Nienoort 1904".
Het orgel.
Het orgel dat in de kerk gebruikt wordt, werd geplaatst op 12 december 1915. Het is het laatste orgel dat door de firma P. van Oeckelen en zonen, orgelfabrikanten te Glimmen, gebouwd is. De totale kosten waren 1550 gulden, welke in vier termijnen mochten worden betaald.Het na de brand gerestaureerde orgel werd weer in zijn oorspronkelijke kleur rijtuigenzwart geschilderd. Het orgel heeft naast een grote balg die electrisch wordt bestuurd, schepbalgen met handpompinstallatie en met pompboom voor het handmatig aanbrengen van lucht. Het oude orgel is in 1913 eerst naar Haulerwijk verhuisd en daarna naar de Gereformeerde kerk in Nijbeets, Friesland.
Kroonluchters.
In het najaar van 1993 zijn er weer drie kroonlichters in de kerk gehangen. Het geld is door de kerkleden en de winkeliers uit het centrum van Leek voor 2/3 bij elkaar gebracht. De kerkvoogdij heeft toen 1/3 van de kosten voor zijn rekening genomen.
De consistorie.
De consistorie is aangebouwd in 1932 en de vrouwenvereniging Leek-Nietap heeft 1000 gulden bijgedragen, in die tijd een zeer hoog bedrag. De consistorie heeft drie glas-in-lood ramen. In het linker raam ziet men een olielamp met daaronder een bijbel : laat het licht niet onder de korenmaat schijnen. In het middelste raam een passiebloem met tien blaadjes : de tien geboden en de tien plagen in Egypte. De bloemkroon heeft gelijkenis met de doornenkroon. In het rechter raam ziet men lelies : genade, onschuld en zuiverheid. Aan het plafond hangt een Jugendstillamp uit 1886, die omstreeks 1995 als geschenk gekregen is van de Borg Nienoord. Op het glas-in-lood raam boven de buitendeur is afgebeeld een pelikaan. In de Middeleeuwen werd de beeltenis van de pelikaan gezien als symbool voor Jezus. De opoffering van Jezus, waarbij Hij zijn bloed gaf, wordt hier door de pelikaan uitgedrukt. De zorg voor de kwetsbare jongen in het nest verwijst naar christelijke liefde en mededogen voor de zwakkeren in de maatschappij.
Restauratiekosten.
De totale kosten van de laatste kerkrestauratie bedragen € 635.000